दिवंगत आदिवासी कवी भुजंग मेश्राम यांच्या समग्र साहित्याचा समावेश असलेले 'आदिवासी साहित्य आणि अस्मितावेध' हे पुस्तक आहे. आदिवासींच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि भाषिक प्रश्नांची मार्मिक मांडणी करणाऱ्या या पुस्तकाला प्रसिद्ध कवी प्रफुल्ल शिलेदार यांनी अभ्यासपूर्ण प्रस्तावना लिहिली आहे, या प्रस्तावनेतील काही अंश...
.....
भुजंग मेश्राम यांच्या 'आदिवासी साहित्य आणि अस्मितावेध' या पुस्तकाचे तीन विभाग केले आहेत. पहिला विभाग भुजंग मेश्राम यांची आदिवासी साहित्य संमेलनातील भाषणे, आदिवासी साहित्यासंबंधीचे लेख यांचा आहे. दुसरा भाग दलित साहित्यविचार असा आहे. भुजंग मेश्राम यांनी दलित साहित्य आणि आदिवासी साहित्य यांतील आंतरसंबंधांबाबत अत्यंत स्पष्ट भूमिका घेऊन लिहिलेले असल्याचे आपल्याला दिसून येते. तिसरा भाग गोंडी भाषाविचार असा आहे. पहिल्या भागात मांडलेल्या वैचारिक भूमिकेचे एक प्रकारे उपयोजन आपल्याला येथे आढळून येईल. परिशिष्टामध्ये त्यांच्या मूळ गोंडी कवितांचा मराठी भाषांतरांसह अंतर्भाव केलेला आहे. सोबतच त्यांनी केलेले काही रेड इंडियन कवींच्या कवितांचे अनुवादही दिलेले आहेत. या विभागांतून भुजंग मेश्रामांची वैचारिक जडणघडण व त्यांच्या विचारचक्राची दिशा आपल्याला स्पष्टपणे दिसून येतेच. यासोबतच आदिवासी साहित्य आणि आदिवासींचे जीवन या बाबतीत असलेल्या त्यांच्या आस्थेच्या तीव्रतेचा अंदाजही वाचकांना येऊ शकतो.
'आदिवासी कविता' या शीर्षकाने भुजंग मेश्राम यांनी त्यांचा गोंडी भाषेतील कवितांचा छोटेखानी संग्रह, ते विद्यार्थीदशेत असताना साधारणत: १९७९ साली प्रकाशित केला होता हे फारच थोडया लोकांना माहिती आहे. या संग्रहातील कविता त्यांच्या मराठी कवितांच्या वाचकांनी पाहिल्या असण्याचीही शक्यता कमीच आहे. पुढे विस्तार पावलेल्या त्यांच्या कवितेच्या एकूण व्याक्तिंमत्त्वाची बीजे आपल्याला या संग्रहात ठळकपणे दिसून येतात.
भुजंग मेश्राम यांच्या 'ऊलगुलान' या संग्रहात गोंडी, परधानी, गोरमाटी कविता व त्यांनी स्वत: केलेले त्यांचे अनुवाद आहेत. त्यानंतरच्या 'अभुजमाड' या संग्रहातदेखील कोकणी मोमिनी, वऱ्हाडी, बंबइया बोलीतील कविता आहेत. त्यांची कविता बोलीभाषेतून लोकजीवनाचा अर्क आपल्यात मुरवून घेत भाषिकदृष्टया संपन्न होत होती.
'आदिवासी कविता' या संग्रहातील गोंडी भाषेतील कवितांचा मराठी अनुवाद करण्याचे अवघड काम गडचिरोलीचे तरुण कवी राजेश मडावी यांनी आनंदाने स्वीकारले. या कामी भुजंग मेश्राम यांचे निकटचे मित्र कवी प्रभू राजगडकर यांची मदत झाली. या पुस्तकाच्या निमित्ताने 'आदिवासी कविता' या संग्रहाचा मराठी अनुवाद झाल्याने आता भुजंग मेश्राम यांचे संपूर्ण कविता लेखन मराठीत उपलब्ध झालेले आहे. भुजंग मेश्रामांची कविता ही मराठी कवितेच्या मध्यप्रवाहातली महत्त्वाची कविता आहे. खरेतर आपण या कवितेची पुरेशी नीट दखल घेण्यात कमी पडत आहोत. चांगल्या कवितेची सगळी भाषिक, भावनिक आणि बौध्दिक लक्षणे सामाजिक बिंबासह या कवितेत आहेत. सदरहू गोंडी कवितांचे अनुवाद वाचताना ही कविता उगमापाशीदेखील एक सशक्त कविताच होती हे आपल्याला प्रकर्षाने जाणवेल.
...
भुजंग मेश्राम यांचे हे वैचारिक गद्यलेखन अनन्यसाधारण आहे. त्यांचा जन्म नांदेड जिल्ह्यातल्या एका छोटयाशा आदिवासी पाडयात झाला. आश्रमशाळेत प्राथमिक शिक्षण, नांदेडला महाविद्यालयीन शिक्षण आणि पुढील शिक्षण व नोकरी मुंबई या महानगरात झाली. यांचा मुद्दाम उल्लेख याकरता करतो आहे कारण त्यातून भुजंग मेश्राम यांच्या अनुभवविश्वाचा व्यापक आवाका लक्षात यावा. त्यांच्या 'ऊलगुलान' व 'अभुजमाड' या दोन्ही कवितासंग्रहांमधून त्यांच्या अनुभवविश्वाचे व वैचारिक आवाक्याचे दर्शन घडतेच. प्रस्तुत ग्रंथातील लेखांमधून या कवितांमागील कवीची मनोभूमी कशाप्रकारे तयार झाली होती हे दिसून येते.
भुजंग मेश्रामांच्या व्याक्तिंमत्त्वात एक अस्सल आदिम आदिवासीपण होते. त्यात एक संशोधकदेखील दडलेला होता; जो आपले कार्य सतत करत होता. त्यांच्यातल्या या संशोधकामुळे त्यांचे वाचन चौफेर झाले होते. प्रस्तुत पुस्तकातील अनेक लेखांमधून आपल्याला अनेक भारतीय भाषांमधलेच नव्हे तर आंतरराष्ट्रीय साहित्यातलेदेखील संदर्भ समर्पकपणे आलेले दिसून येतात. त्यांच्या संशोधन वृत्तीमागच्या प्रेरणा दोन प्रकारच्या होत्या. एक तर त्यांना स्वत:ची मुळे शोधायची प्रचंड ओढ होती. त्याकरता त्यांनी जगभरातल्या आदिवासी साहित्याचा आणि आदिवासीविषयक लेखनाचा संग्रह केला होता. त्यांचे वाचन, प्रसंगी अनुवादही करणे सतत सुरू होते. या आत्मशोधाच्या प्रेरणेशिवाय दुसरी प्रेरणा म्हणजे त्यांना आदिवासी समाजाबद्दल, त्यांच्या आपल्या समाजातील माणसांबद्दल अपार करुणा आणि प्रेम होते.
जागतिकीकरणाच्या रेटयामधे बोलीभाषां-सोबतच प्रमाण भाषांचीही काय दुरवस्था झाली आहे याची पूर्ण कल्पना भुजंग मेश्राम यांना होती. दिवसेंदिवस जगातल्या आदिवासींची संख्या घटते आहे, त्यांच्यातले अनेक समूह त्यांच्या भाषांसकट, त्यांच्या संस्कृतीसकट अक्षरश: लुप्त होत आहेत, डोळयासमोर एक एक बोलीभाषा मृतवत होत आहे, या भीषण परिस्थितीची त्यांना पूर्ण जाणीव होती. आपल्या समग्र लेखनातून ते या भयावह परिस्थितीशी लढत होते.
...
आदिवासी साहित्याबाबत प्रतिपादन करताना अनेक मूलभूत महत्त्वाचे मुद्दे भुजंग मेश्राम यांनी उपस्थित केले आहेत. आदिवासी हे मानवी अवस्थेचे प्रतीकात्मक वर्णन असताना आपण ते शोषित या अर्थाने वापरतो असा आक्षेप ते आदिवासी या शब्दाच्या रूढ वापराबाबत घेतात. सोबतच आदिवासी हे मागासलेले हिंदू नव्हेत असे स्पष्ट विधान ते करतात. आदिवासींची मुळं शोधण्याच्या त्यांच्या प्रवासाच्या अनुभवांवर आधारित प्रतिपादन करताना ते म्हणतात की 'आम्ही इतिहासात कुठेही नाही'. आदिवासींचा इतिहास कुणी लिहिला नाही. एवढेच नव्हे तर जगभरात आदिवासींच्या सृजनकथा ज्या मौखिक परंपरेतून कथन केल्या जातात त्यांना अभिजात साहित्याचा दर्जा देण्याची उदारतादेखील प्रमाण भाषेच्या व्यवस्थेने दाखवली नाही. त्यांना दंतकथांचा किंवा लोकसाहित्याचा वेगळा दर्जा दिला गेला याकडे भुजंग मेश्राम आपले लक्ष वेधून घेतात. अगदी अलीकडच्या काळातील संदर्भ देताना देशातील भाषानिहाय राज्यव्यवस्थेच्या स्थापनेच्या घटनेचा ते उल्लेख करतात. या भाषानिहाय प्रांतरचनेत कुठल्याही आदिवासी भाषेला मग ती गोंडी असो, संथाली असो, कुडुख असो किंवा मुंडारी असो, स्थान मिळाले नाही. राज्यरचनेत तर सोडाच, जिल्हारचनेतदेखील आजही आदिवासी भाषांचा विचार केला जात नाही. त्यामुळे ज्या भागात आदिवासी लोक बहुसंख्येने राहात होते तो भाग वेगवेगळया राज्यांमधे वाटला गेला आणि परिणामत: आदिवासी त्या त्या राज्यात अल्पसंख्य झाले. याचे अधिक विश्लेषण करताना भुजंग मेश्राम म्हणतात की आदिवासींमधील टोळीजीवन, संचयवृत्तीचा अभाव, एकत्र येऊन राहण्यापेक्षा गटागटाने राहण्याची वृत्ती, वेगवेगळया बोलीभाषा आणि त्यात एकमेकांच्या बोलीभाषेत आदानप्रदान नाही अशा कारणांमुळे आदिवासींचा आवाज क्षीण राहिला.
समकालीन आदिवासी साहित्याची मीमांसा करताना त्यांनी आदिवासी साहित्याला मर्यादा पाडणाऱ्या गोष्टींचे कुंपण स्पष्टपणे दाखवले आहे. सोबतच ते ओलांडून जाण्यासाठी आदिवासी लेखकाने काय करावे याचे दिग्दर्शनही केले आहे. बोलीभाषेतील शिक्षणाचा अभाव या महत्त्वाच्या मुद्दयावर त्यांनी बोट ठेवले आहे आणि त्याचे दूरगामी परिणाम आदिवासी समाजाच्या आणि आदिवासी संस्कृतीच्या अस्तित्वाला कसे नख लावत आहेत हे देखील स्पष्ट केले आहे.
.....
आदिवासी साहित्य आणि दलित साहित्य यातील अनुबंधाची स्पष्ट कल्पना भुजंग मेश्राम यांना होती. अत्यंत कृतज्ञपणे ते लिहितात, 'आदिवासी लेखकांसमोर प्रेरणेचे निमित्त म्हणून दलित लेखक डोळयासमोर होते. त्यामुळे आदिवासी लेखक लिहू लागले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारातील शाक्तिंस्थळांमुळे आदिवासी साहित्याला दिशादिग्दर्शन मिळाल्याने आदिवासी साहित्याची मूलभूत प्रेरणा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हेच आहेत.' सोबतच आदिवासी साहित्याच्या पृथकपणाची गरजही ते पोटतिडकीने मांडत असल्याचे दिसून येते. 'दलित या व्यापक अर्थी सर्वहारा समाजाला समानार्थी म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या दलित जीवनाचा एक भाग आदिवासी समाजाचा आहे हे लक्षात घेतले पाहिजे. परंतु आदिवासी सामाजिक जीवनातील सांस्कृतिक वैशिष्टयांचे पदर वेगळे आहेत. दलित व आदिवासी साहित्याचे उद्दिष्ट एक असले तरीही दलित साहित्याचा प्रदेश व्यापक करण्याच्या दृष्टीने आदिवासी साहित्याचा प्रारंभ आवश्यक ठरतो,' असे प्रतिपादन त्यांनी केले आहे.
....
आदिवासी साहित्याबद्दल व्यापक आणि सर्वसमावेशक विचार करून भुजंग मेश्राम थांबत नाहीत, तर ते त्यांच्या मातृभाषेबद्दलचा, 'गोंडी'बद्दलचा आपला सूक्ष्म भाषाविचारही त्यांच्या या ग्रंथातील संशोधनपर निबंधांमधून मांडतात. जगातील काही आदिवासी समूहांचा अभ्यास समाजशास्त्रासारख्या विषयात झालेला दिसून येतो. गोंडी संस्कृतीची मुळे शोधण्यासाठी त्यामुळेच भुजंग मेश्राम गोंडी भाषेतील म्हणी, वाक्प्रचार, लोकगीते याकडे वळतात आणि त्यातून सांस्कृतिक संदर्भ शोधून गोंडी लोकजीवनाचा शोध घेतात. गोंडांच्या धार्मिक जीवनाशी संबंधित म्हणींमधून त्यांना गोंडांच्या देवदेवतांबाबतच्या कल्पना दिसतात, नीतिमूल्यांबाबत, कष्टाळूपणाबाबत, प्रामाणिक राहण्याबाबत, शारीरपणाबाबत अनेक विचार म्हणींमधून व वाक्प्रचारांमधून शोधून ते गोंडांच्या जीवनमूल्यांना अधोरेखित करतात. लोककथा, पुराणे, कहाण्या, गीते, दंतकथा या साऱ्यांमधून प्रत्यक्ष लोकजीवनातले संदर्भ देत भुजंग मेश्राम आपल्यापुढे गोंडी संस्कृतीचे पदर त्यांच्या बारकाव्यांसकट उलगडून दाखवतात.
आदिवासी समाजाच्या दु:स्थितीचे वर्णन करणारे भुजंग मेश्राम त्यातल्याच एका समूहाचे सूक्ष्म निरीक्षण त्यातल्या गोडव्यासह, जगण्यातील निर्मळपणासह, नीतिकल्पनांसह, अद्भुतरम्यतेसह, अस्मिताभानासह अत्यंत संवेदनशीलतेने मांडतात. गोंडांबाबतचे समाजशास्त्रीय संशोधनदेखील केवळ त्यांचे राहणीमान, वेशभूषा, नृत्ये इत्यादींबाबत वरपांगी झालेले असून खोलवरच्या अभ्यासासाठी गोंडी गोत्रनामांचा, स्थळनामांचा, लोकगीतांचा, भाषेचा अभ्यास होणे गरजेचे आहे व त्यातूनच अद्याप न दिसलेला इतिहास दृष्टिपथात येईल असे मत ते अनुभवांती मांडतात. गोंडी भाषेची स्वत:ची व्यवस्था आहे, व्याकरण आहे, साहित्य आहे, त्याचसोबत प्रभावक्षेत्रही आहे. गोंडीचा वऱ्हाडी या तुलनेने मोठया बोलीभाषेवर काय प्रभाव झाला याचा अभ्यासपूर्ण आलेखच त्यांनी त्यांच्या एका निबंधात मांडलेला आहे. बोलीभाषेच्या तौलनिक साहित्याभ्यासाचा उत्तम नमुना म्हणून या लेखाकडे गांभीर्याने पाहिले जायला हवे. अनेक गोंडी शब्द वऱ्हाडीत जसेच्या तसे आलेले आहेत. काही शब्दांची रूपे वऱ्हाडीत आल्यावर थोडीफार बदललेली दिसतात. व्याकरणाच्या अंगानेही ते गोंडीचा वऱ्हाडीवरील प्रभाव तपासून बघतात. अनेक वऱ्हाडी शब्दांची व्युत्पत्ती गोंडीत दिसून येते हेदेखील त्यांनी सप्रमाण मांडले आहे. त्याहीपलीकडे जाऊन परधानी ही बोली गोंडी व वऱ्हाडीचे अपत्य आहे असे विधान करून त्यावरील स्वतंत्र लेखाचे सूतोवाच त्यांनी करून ठेवले आहे. गोंडी भाषेबद्दलच्या लेखांचा हा विभाग आदिवासी साहित्याच्या अभ्यासकांकरिता वस्तुपाठ तर आहेच शिवाय तो आदिवासी समाजजीवनाच्या भाषाशास्त्रीय व मानववंशशास्त्रीय अभ्यासकांनाही वैचारिक दिशा देणारा आहे.
...........
भुजंग मेश्राम यांच्या प्रस्तुत ग्रंथातून त्यांचा आदिवासी अस्मिताविषयक आग्रह प्रकर्षाने दिसून येतो. मात्र कुठेही त्यांनी भावनिक आवाहन केलेले नाही हे या आग्रहाचे अनन्यत्व आहे. त्यांनी वैचारिक मांडणी करून वैचारिक आवाहन केले आहे. आदिवासी ही मानवी समाजाच्या स्थित्यंतराच्या साखळीतील एक अवस्था आहे. यातून बाहेर यायचे आहे, मात्र सामाजिक परिवर्तन घडत असताना सांस्कृतिक संचित गमावायचे नाही. आदिवासी समाजात होत असलेल्या स्थित्यंतराबाबत ते कुठेही गतकातर होत नाहीत. स्वत: जन्माने आदिवासी समाजातून आल्याने सामाजिक परिवर्तनाची गरज लक्षात घेऊन ते परिवर्तनवादी भूमिका घेतात.
आदिवासी भाषा बोलणारा समाज जर आपल्या अस्मितेसह जिवंत राहिला तर त्याची भाषा जिवंत राहील आणि त्याची संस्कृती टिकेल याची पूर्ण कल्पना ठेवून भुजंग मेश्राम आपला भाषाविषयक अभ्यास आपल्यापुढे मांडतात. भारतीय समाजाची सांस्कृतिक वीण बहुभाषिकत्वाच्या धाग्यांनी बनलेली आहे. या भाषा पृथक असल्या तरीही त्या एकमेकांशी घट्ट विणल्या गेलेल्या आहेत. यातील धागे जर नाहीसे व्हायला लागले तर ही वीण विसविशीत होऊन, निर्माण होण्याकरता शतकानुशतके लागलेले हे वस्त्र फाटायला वेळ लागणार नाही. हे लक्षात घेतल्यास भुजंग मेश्राम यांच्या विचारांच्या मांडणीची सयुक्तिकता आपल्या लक्षात येते. नवे भाषाभान आणि नवे समाजभान देणारे भुजंग मेश्राम यांचे हे लेखन अभ्यासकांसोबतच सामाजिक कार्यकर्त्यांच्या आणि सर्वसामान्य वाचकांच्या जाणिवा समृध्द करणारे आहे.
